Erkan-ı Harp Zabiti Ne Demek? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından Bir İnceleme
Giriş: Erkan-ı Harp Zabiti ve Anlamı
Erkan-ı Harp zabiti, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde, özellikle 19. yüzyılın sonlarına doğru dikkat çeken bir askeri terimdir. Bu terim, ordunun disiplinine ve düzenine hâkim olan, savaş sanatında uzmanlaşmış ve askeri stratejiye dair bilgi sahibi olan subayları tanımlıyordu. Ancak günümüzde bu kavram, sadece askeri bir anlam taşımaktan öte, toplumsal yapıları, cinsiyet rolleri ve sosyal adalet anlayışını da anlamlandırmamıza yardımcı olabilecek bir arka plana sahip. Birçokları için Erkan-ı Harp zabiti, disiplinli ve sert bir kişilikle ilişkilendirilen bir figürdür, ancak bu figürün toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden nasıl farklı anlamlar taşıdığını bugünün İstanbul’unda, sokaklarda, toplu taşımada ve işyerlerinde gözlemlediklerim üzerinden anlatmak istiyorum.
Erkan-ı Harp Zabiti: Tarihi Bir Arka Plan
Erkan-ı Harp, Türk ordusunda savaş yönetiminde görevli, askeri disiplinin en üst seviyede tutulmasına katkı sağlayan bir grup zabiti tanımlayan bir terimdir. Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde, özellikle 19. yüzyılda ve erken Cumhuriyet yıllarında, bu zabitler genellikle askeri okullarda eğitim görmüş ve savaş deneyimi kazanmış, Osmanlı ordusunun modernleşmesi için önemli rol oynamışlardır.
Bu dönemde, “zabit” terimi sadece bir askerlik mesleği değil, aynı zamanda toplumsal yapıyı düzenleyen, kurallara sadık, otoriter bir figürü de temsil etmektedir. Ancak bu figürün toplumsal anlamları, sadece askeri alanla sınırlı kalmamış, kadınlar, azınlıklar ve toplumun marjinalleşmiş grupları için farklı etkileşimler yaratmıştır.
Toplumsal Cinsiyet ve Erkan-ı Harp Zabiti
Sokaklarda yürürken, toplu taşımada karşılaştığım her insanın bir hikâyesi olduğunu düşünürüm. Bir sabah, sabah saatlerinde işime gitmek için otobüsle yola çıkmıştım. Yanımda, eski bir askeri okuldan mezun olduğu belli olan, emekli bir subay vardı. Zaten tavırları, duruşu ve ses tonu ile “Erkan-ı Harp zabiti” gibi bir figürle karşı karşıya olduğumu hemen anlayabilmiştim. Gözlerindeki sert bakış, sağ omuzundaki düz ceket, biraz da boyun eğmeyen bir tavır… Bu, yalnızca bir askeri disiplinin değil, toplumsal cinsiyet normlarının da bir yansımasıydı.
Birçok insan, “Erkan-ı Harp zabiti” denilince, disiplinli ve cesur bir erkek figürü tahayyül eder. Oysa bu figür, tarihsel olarak erkekliğin, otoritenin ve güç ilişkilerinin bir simgesi olarak kabul edilmiştir. Ancak toplumda her zaman bunun bir karşıtı vardı. Kadınların askeri sistemdeki yerleri, çok uzun süre boyunca “Erkan-ı Harp zabiti” gibi figürlere uzaktan bakmaktan başka bir şey değildi. Kadınların bu sisteme katılımı, çok daha sınırlıydı.
Birçok kez kadınların, orduda erkeklerle eşit bir şekilde yer alma şansı bulamadığına şahit oldum. Özellikle sosyal adalet açısından, kadınların kendilerini bu tür figürlerle özdeşleştirmeleri oldukça zor. Her gün İstanbul’un işlek caddelerinde yürürken, bu figürlere odaklanarak toplumsal cinsiyetin nasıl yeniden şekillendiğini gözlemlemek mümkündür. Askeri bir figürle ilişkilendirilen bu sert, disiplinli ve kararlı tavırlar, aslında toplumsal cinsiyetin sıkı sıkıya örülmüş kalıplarını da temsil ediyor.
Bir kadının askeriye içinde bu figürleri temsil etmesi, toplumda hâlâ cinsiyet normlarıyla mücadele etmesini gerektiriyor. Kadın subaylar, kadınlar için ayrılan “duygusal” ya da “nazik” rollerden sıyrılıp, aynı şekilde disiplinli ve otoriter bir pozisyonda yer almak için pek çok engeli aşmak zorunda kalıyorlar.
Çeşitlilik: Erkan-ı Harp Zabiti ve Farklı Kimlikler
Kayseri’den İstanbul’a taşındıktan sonra, farklı kültürlerden gelen insanlarla daha fazla tanışma fırsatım oldu. Bir gün bir kafede, biraz daha yaşlıca, sakin ve entelektüel bir adamla sohbet ediyordum. Konu döndü dolaştı, askeriye ve Erkan-ı Harp zabitlerine geldi. O da bana, “Biliyor musun, biz, farklı milletlerden gelen subaylarla yıllarca aynı orduda görev yaptık. Ve bu çeşitliliği, hiç de yabancı hissetmedik.” dedi.
O an fark ettim ki, Erkan-ı Harp zabiti sadece Türk kimliğini yansıtmıyordu. Farklı etnik kimlikler ve kültürler, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde bir araya gelerek askeri sistemin bir parçası olmuşlardı. Bu çeşitlilik, ordunun modernleşmesinin ve farklı kimliklerin bir arada yaşamasının en belirgin örneklerinden biriydi.
Toplumsal çeşitlilik açısından bakıldığında, Erkan-ı Harp zabiti figürü aslında çok katmanlıydı. Farklı kökenlerden gelen, farklı etnik kimliklere sahip zabitlerin bir arada bulunması, zamanla askeri disiplini pekiştiren önemli bir sosyal deneyim oluşturdu. Ancak bu, her zaman toplumun daha geniş kesimlerinde yansıyan bir durum değildi. Çeşitliliğin sınırlı olduğu ve homojen bir kültürün egemen olduğu zamanlarda, farklı etnik ve kültürel kökenlerden gelen bireylerin bu figürle özdeşleşmesi zordu.
Sosyal Adalet ve Erkan-ı Harp Zabiti
Günümüz Türkiye’sinde, sosyal adalet konusu hep sıcak bir tartışma. Erkan-ı Harp zabiti figürü, tarihsel olarak belirli bir sosyal sınıfı, gücü ve otoriteyi yansıtsa da, toplumsal adalet açısından büyük bir kırılma noktasıdır. Zira bu figür, yalnızca askeri sınıfın bir yansıması olmayıp, aynı zamanda egemen sınıfların, güç sahiplerinin bir simgesiydi. Sokakta, işyerinde, mahallede veya üniversitelerde bu figürlere, iktidarlarını sürdürebilmek için hala alanlar yaratılıyor.
Sosyal adaletin sağlanması, bu tür figürlerle başa çıkmakla değil, onların gücünü dengelemekle mümkündür. Erkan-ı Harp zabiti gibi güçlü figürlerin, hem askeri alanda hem de toplumsal düzeyde yerleri olduğunu kabul etmek, ancak bu gücü eşitlikçi bir toplumsal yapıda yeniden inşa edebilmek gerekir. Çalıştığım sivil toplum kuruluşlarında, bazen bu tür figürlere karşı verilen mücadelelerin, adaletin ve eşitliğin savunulmasında ne kadar önemli olduğunu gözlemliyorum.
Sonuç: Erkan-ı Harp Zabiti ve Bugünün Toplumu
Erkan-ı Harp zabiti figürü, bir zamanlar gücü ve otoriteyi temsil eden önemli bir toplumsal figürdü. Ancak günümüz toplumunda bu figür, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden çok daha farklı anlamlar taşımaktadır. Toplumun farklı grupları, bu tarihsel figürün yeniden yorumlanmasında önemli rol oynamaktadır. Kadınlar, azınlıklar, farklı etnik kökenlerden gelen insanlar, bu tür figürlere karşı kendi kimliklerini savunarak, Erkan-ı Harp zabitlerinin tarihsel anlamını yeniden şekillendiriyorlar.
İstanbul’un sokaklarında yürürken, aslında her bireyin birer “Erkan-ı Harp zabiti” gibi olduğunu fark ediyorum. Ancak, bu figürlerin yalnızca gücü temsil etmediğini, aynı zamanda her kesimin eşitliğini ve adaletini savunma sorumluluğunu da taşıdığını düşünüyorum.